15 günde üreticiden 94 bin ton yaş çay alan Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü (ÇAYKUR) tarafından üreticilerin oluşturduğu yoğunluk nedeniyle kontenjan uygulamasına geçildi. İlk olarak randevulu sisteme geçiş yaptığını duyuran ÇAYKUR cumartesi günü dekara 50 kilogram olarak açıkladığı kontenjanı pazar günü itibariyle 25 kilograma kadar düştürdü.

ÇAYKUR’a ait 49 fabrikanın tümünde maksimum seviyede çay alımıyla sezonun devam ettiğinin dile getirildiği açıklamada, “16 Mayıs tarihinde başlatmış olduğumuz birinci sürgün yaş çay alımlarımız, 49 fabrikamızdaki kapasite seviyesi maksimum olacak şekilde devam etmektedir. Bugün itibariyle ilk sürgünde 16. günü geride bırakmış olup, sürgün başlangıcının 10. gününden itibaren ise günlük 12 bin ton seviyesinde alım gerçekleştirmekteyiz” ifadelerine yer verildi.

Çay motorlarıyla topladıklarına ve bu nedenle alım yerleri ve fabrikalarda yoğunluk olduğuna dikkat çekildiği açıklamada “Makine ile günlük hasat miktarının artması sebebiyle oluşan bu yoğunluk, siz değerli üreticilerimizin sabırla Çaykur tarafından bildirilen alım şartlarına riayet etmesi sayesinde herhangi bir değer kaybı oluşmadan atlatılabilecektir” ifadeleri kullanıldı.

ÇAYKUR’un yoğunluğunu fırsata çevirerek çay taban fiyatının altında çay alanlara fırsat verilmemesi gerektiğine de vurgu yapan ÇAYKUR’un açıklamasının devamında “Bu nedenlerle, fabrikalarımız eliyle uygulanmakta olan program doğrultusunda hareket edilmesi, bu türden yoğun ortamları fırsata çevirmeye çalışanlara imkan verilmemesi için acele edilmemesi, her şartta bahçelerinizdeki tüm mahsulün alımı konusunda Çaykur’un güvencesi altında olduğunuzu siz değerli üreticilerimize saygıyla bildiririz” denildi. –

Çay hep hayatımızda. Sanki hep varmış, hep olmuş gibi. İnce belli bardağı, tanıdık desenli çay tabakları, demleme ritüeli hep bizimle.

Oysa Türkiye’de kitlelerin çayla tanışması düşünüldüğü kadar eski değil.

Çayın yaygın olarak yetiştirilmesi Cumhuriyet dönemindeki planlı girişimlerle mümkün oluyor.

Çayın halk arasında popülerleşmesi ise 1950’li yılları buluyor.

İşte Türkiye’de çayın bilinmeyen hikayesi.

Genç Cumhuriyet’in kalkınma projesi

“Çayın Hikayesi” kitabının yazarı Esra Ansel Derinbay, Osmanlı’da dahi çayla çok geç tanışıldığını söylüyor.

Derinbay “Toplum çayı 19. yüzyılın ikinci yarısında yeni yeni tanıyordu. Çoğunluk kahve içerken, çayı daha çok saray, elitler ve Osmanlı’da yaşayan Batılılar tüketiyordu” diyor.

Bu dönemde çayı popülerleştirmek için bazı girişimler yapıldığı ama başarısız olduğu aktarılıyor.

Derinbay “Özellikle Yemen’in kaybıyla birlikte kahvenin Osmanlı dönemindeki düzenli tedarik yollarının sekteye uğraması ve yeni Cumhuriyet’in ithalata olan bağımlılığı azaltma hedefi çayın önünü açan başlıca faktörler oldu” diyor.

Nitekim çayın hem ekimi hem tüketimi Cumhuriyet’le birlikte bir kalkınma projesi haline geliyor.

1924’te “Rize Vilayeti ile Borçka Kazasında Fındık-Portakal-Limon-Mandalina ve Çay Yetiştirilmesine Dair Kanun” çıkıyor.

“Çay’dan Öte” kitabının yazarlarından ve “Çay’ın Halleri” isimli podcast’ın yapımcısı Fatma Genç “[Bu dönemde] Karadeniz bölgesi çok yoksul. Erken cumhuriyetin ruhuna uygun aslında çay. Bölgesel kalkınma aracı olarak seçiliyor” diyor.

Batum’dan ilham aldı

Çayın Türkiye’deki tarihi ve yolculuğu konusunda kitaplar yazan araştırmacı Recep Koyuncu, Osmanlı döneminde iklim koşulları pek göz önüne alınmadan yapılan başarısız yetiştirme girişimleri olduğunu söylüyor.

Ancak ziraat mühendisi Ali Rıza Erten’in işgal döneminde Rusların Batum’da tuttuğu hava durumu raporlarına rastlamasıyla Türkiye’de çayın kaderi de değişiyor.

Koyuncu “Ertem’in 1917’de bir rapor yazdığını ve özetle “Madem Batum’da çay yetişiyor, bunu bir de Rize’ye deneyelim” dediğini aktarıyor.

Bu sayede bölgede sadece çay değil, bambu ve narenciye gibi bir sürü ürünün yetiştirilebileceği tespit ediliyor.

Çaykur’un internet sitesinde de Ali Rıza Erten, “çay konusunu ilk defa bilimsel anlamda ele alıp inceleyen ve Doğu Karadeniz kıyılarında çay yetiştirilebileceğini ilk defa ortaya koyan kişi olarak tarihe geçmiştir” sözleriyle tanımlanıyor.

Çayın babası Zihni Derin

Çayın Türkiye’de yaygınlaşmasında bir diğer önemli isim Zihni Derin.

Fatma Genç “Bir sürü insanın aslında emeği var burada. Fakat asıl olarak Zihni Derin çayın kurucu babası olarak geçiyor” diyor.

Zihni Derin aslında çay işini yürütmek için görevlendirilen bir ziraat memuru.

Zihni Derin

Araştırmacı Esna Ansel Derinbay, Zihni Derin’in çay tarımındaki öncü rolünü şu sözlerle anlatıyor:

“Zihni Derin kendisi Batum’dan alıp getirdiği çay fidelerini Rize’deki ilk çay bahçesinde ekiyor ve başarılı bir şekilde büyütüyor. İlk laboratuvarı kurdurarak iklim, toprak ve mahsülün araştırılması ve geliştirilmesine ön ayak oluyor.”

20’lerde kurulan çay fidanlıklarını tesis eden, fabrikaların açılmasına öncülük eden ve bu konuda yoğun çalışmalar yapan da Zihni Derin.

Derinbay aynı dönemde devletin de Karadeniz’deki halka teşvikler vererek, ikna ederek, Türk araştırmacıları yurtdışına göndererek, yurt dışından uzmanlar ve ekipman getirerek çay üretiminin gelişmesine planlı bir şekilde ön ayak olduğunu vurguluyor.

Yükü taşıyan kadınlar

Fatma Genç ilk çay üretiminin asıl yükünü bölgedeki kadınların taşıdığını vurguluyor:

“Karadeniz çok yoksuldu, erkek emek gücü göç ediyordu. Kadınlar olduğu için bölgede ilk çaylıkları kuranlar da aslında kadınlar. Çayı yapmayı, dikmeyi ilk kadınlar öğreniyor. Çayın yükünü kadınlar taşıyor.”

Fakat Fatma Genç’e göre bölge kadınları çayın hayrını pek göremiyor.

O dönem kadınların kendi adlarına banka hesapları da olmadığı için, yetkili kurumların paraları eşlerin, ağabeylerin, yani erkeklerin hesabına yatırdığını söylüyor.

Kahveden çaya dönüşüm

Fatma Genç’e göre bu dönemde çay kısmen Doğu Anadolu’da da tüketiliyordu. Burada özellikle Rusya ve İran üzerinden gelen çay içiliyordu.

Ancak merkez hâlâ Rize’ydi. Daha sonra Rize’nin ilçelerine, Artvin sahiline ve oradan Türkiye’ye yayıldı.

Derinbay bu süreçte devletin “çay tarımını yalnızca ekonomik bir faaliyet değil, aynı zamanda kültürel bir kimlik inşasının parçası” olarak gördüğünü söylüyor.

Derinbay devletin kalkınmacı projeleriyle birlikte çayın ithal edilen bir lüks tüketim maddesi olmaktan çıktığını vurguluyor:

“Cumhuriyet’in yeni vatandaşına uygun, yerli üretimle beslenen gündelik bir içeceğe dönüştüğünü söyleyebiliriz.”

Peki o zamana kadar asıl olarak kahveyi tercih eden Türkiye çay içmeye nasıl ikna ediliyor?

Fatma Genç, çayın popülerleşmesi için iki ayaklı bir politika izlendiğini söylüyor:

“Biri yerli malı üretme ve tüketme kampanyaları. İkinci ayağı ise kahve ithalatının yasaklanması.

“Yasağın ardından çay devreye giriyor. Çay büyük bir hummayla devlet tarafından teşvik ediliyor.”

‘Çayın en kötüsünü içiyoruz’

Peki Türkiye’de içtiğimiz çay ne kadar kaliteli?

Hem Recep Koyuncu hem de Fatma Genç Türkiye’de bugün içilen çayın, aslında yanlış toplandığını ve çayın en kötü kısımlarını demleyip, içtiğimizi savunuyor.

Fatma Genç “Hindistan gibi, Sri Lanka gibi yoğun çay tarımının olduğu ülkelerde çayın elle toplandığını ve makbul yöntemin de bu olduğunu” söylüyor.

Genç çayın “en kıymetli kısmının” iki buçuk yaprak çayı olarak tanınan üstteki filizleri olduğunu hatırlatıyor:

“Eskiden mesela çayın içinden çöp çıkardı, odunsu parçalar. Misafir gelecek diye yorumlanırdı. Aslında onlar makasla toplanması sonucu odunsu kısımların çaya karışması.

Recep Koyuncu “Aslında makas değil, makası kullanan zarar veriyor” diyor.

Koyuncu “En kaliteli çayı alabilmek için en üst kısmındaki en üst yaprağını kesip vermemiz, işlememiz lazım. Bütün filizleri dümdüz makaslıyoruz. İki buçuğunu da, beş buçuğunu da, sekizini de alıyoruz ve kartlaşmış olan yaprağını topluyoruz” diyor ve ekliyor:

“Bu yüzden bugün bizim içtiğimiz çay çok kalitesiz bir çay.”

Rize’den yılın ilk dört ayında toplam 1240 ton çay ihraç edildiğini açıklayan Turgut, bu ihracattan 5 milyon 599 bin 758 dolar gelir elde edildiğini söyledi. Turgut, “Bu süreçte Rize’den 21 farklı ülkeye çay gönderildi. Belçika, KKTC ve Amerika Birleşik Devletleri en fazla ihracat yapılan ülkeler arasında yer aldı,” dedi.

Belçika İlk Sırada Yer Aldı

İhracatın ülkelere göre dağılımına değinen Turgut, “Belçika’ya yapılan satışlar 3 milyon 744 bin doları aşarken, KKTC’ye 718 bin ve ABD’ye ise 310 bin dolar değerinde çay gönderildi,” bilgisini paylaştı.

Geçen yılın aynı dönemine göre farklı ülkelerle de yeni bağlantılar kurulduğunu vurgulayan Turgut, “Bu yıl ayrıca İtalya, Birleşik Krallık, Japonya, Singapur, Moğolistan, Özbekistan ve Sırbistan gibi pazarlara da çay ihraç ettik. Türk çayına olan ilgi uluslararası arenada her geçen gün artıyor,” ifadelerini kullandı.

İhracatta Hedef Büyüyor

Şaban Turgut, Türk çayının kalitesi ve doğal yapısıyla dünya genelinde daha fazla ilgi görmeye başladığını belirterek, önümüzdeki aylarda ihracat rakamlarının daha da artmasını beklediklerini söyledi. “Hem yeni pazar arayışlarımız hem de mevcut pazarlarla olan ilişkilerimiz sayesinde çay ihracatında daha yüksek hedeflere ulaşacağımıza inanıyoruz,” diye konuştu.

Çay tarımı için toprak pH kıymeti ideal seviyeye ulaştı

Projenin 2021-2024 yıllarını kapsayan üçüncü basamağında; Rize’nin İkizdere, Fındıklı, Çayeli, Güneysu, Merkez ve Pazar; Trabzon’un Of ve Artvin’in Kemalpaşa ilçelerindeki toplam 8 farklı bahçede toprak ıslahı çalışmaları yapıldı. Topraktaki asitliği gidermek üzere yapılan organik gübre, tarım kireci, çay atığı kompostu ve çapalama çalışmalarıyla kimyasal gübrelerden uzaklaştırılan topraklar hızla sıhhatine kavuşmaya başladı.  

Başlangıçta toprağı ekstrem asit (ortalama pH değeri 4,1) olan tüm bahçelerde yapılan uygulamalar ile toprak asitlik bedeli, çay için dava seviyelere (pH 5,0-6,0) ulaştı. Ayrıyeten topraktaki mikroorganizma faaliyetlerinde de artış gözlemlendi.

Sadece randımanı değil, çayın kalitesi de arttı

Yapılan çalışmalar sonucunda toprak sağlığındaki güzelleşme, çay kalitesine de yansıdı. Uygulama yapılmayan topraklara kıyasla ortalama yüzde 58 randıman artışı sağlanırken, her yıl yapılan yaş çay yaprak analizlerine göre, 2024 yılı sonunda çayın tat ve aromasına etki eden polifenol ölçüsünde yüzde 32, demin suya geçme oranına etki eden ekstrakt ölçüsünde yüzde 8 artış oldu. Kuru çay randımanına olumsuz etki eden selüloz ölçüsü ise yüzde 35 azaldı.

“8 yılda toplam 13 bin 600 şahsa ulaşarak bedelli ölçüde farkındalık sağlandı”

2016–2017 yıllarında farkındalık eğitimleriyle başlayan ‘Her Dem Toprak İçin’ projesi, vakit içinde kapsamını genişleterek örnek tarım uygulamaları ve toprak uygunlaştırma çalışmalarıyla gelişimini sürdürdü. 2018–2020 döneminde Rize merkezli uygulamalara yük verilirken, 2021–2024 yıllarını kapsayan üçüncü basamakta çalışmalar Trabzon ve Artvin vilayetlerini de kapsayacak formda genişletildi.

Doğuş Çay Yönetim Kurulu Üyesi Kusursuz Karakan Batallı, proje kapsamında yürütülen eğitim çalışmalarının 8 yıl içinde 13 bin 600 bireye ulaştığını kaydederek, “Projemizin emel kitlesindeki tüm kısımlara çay bitkisinin ekolojisine uygun toprak kuralları, bitki besleme, gübreleme, budama, hasat ve toprak yönetimi konusunda bilgilendirme çalışmalarıyla teorik ve pratik yollar TEMA Vakfı tarafından sunuldu. Bu çalışmalar ile çay üretimini en kaliteli ve sürdürülebilir hale getirmek, toprağı güzelleştirerek gelecek jenerasyonlara aktarmak niyetiyle pahalı bir farkındalık sağladık” şeklinde konuştu. 

“Hem bölge insanını hem de ülke iktisadını desteklemeyi hedefledik”

Projenin rapor sonuçlarını da kıymetlendiren Batallı, Türkiye’de erozyon ve çölleşmeyle uğraş eden, başta toprak olmak üzere tüm doğal varlıkların korunmasına yönelik bilimsel temelli çalışmalar yürüten TEMA Vakfı ile iş birliği yapmaktan duydukları memnuniyeti lisana getirdi. Batallı, “Toprağın sıhhatine kavuşmasıyla elde ettiğimiz randıman artışı ve eser kalitesi, sürdürülebilir ve lezzetli çay üretimi için çok değerli. Kuruluşumuzdan bu yana, 40 yıldır sahip çıktığımız öge ve değerlerimizle standartlara, insan sıhhatine ve tabiata gösterdiğimiz itinası bugün de birebir kararlılıkla sürdürüyoruz. Bugün, Rize’de 5 adet çay sürece ve Ordu’da 1 adet çay paketleme fabrikası ile yıllık 50 bin ton üretim kapasitesine sahip bir şirket olarak 55 bin çay çiftçimiz ile bu alanda değerli bir yol aldık. Çalışmalarımızın kazanımlarını somut olarak ölçebilmenin gururunu yaşıyoruz” dedi. 

Çay üretimini sıhhatsiz üretim tehdidinden kurtarmanın değerini de vurgulayan Batallı, “Ülkemizi dünya tüketiminde birinci, üretiminde ise beşinci sıraya taşıyan; sudan sonra en çok tüketilen içecek olan çayın sağlıklı topraklarda üretilmesi ve bu üretimin sürdürülebilir kalite ve lezzette olması, sırf markamızın doğduğu Rize’deki bölge insanımızın değil, birebir vakitte Türkiye iktisadının de kalkınması ve en kıymetlisi tüketicilerimizin hak ettikleri değeri görmesi manasına geliyor. Bu nedenle, hem üreticilerimizin hem de tüketicilerimizin geleceğini düşünerek çıktığımız bu yolda gösterdiğimiz itina ve emeğe önümüzdeki evrede de hız kesmeden devam edeceğiz” değerlendirmesinde bulundu. 

 “Toprağı korumak, hayatı korumaktır”

TEMA Vakfı Yönetim Kurulu Başkanı Deniz Ataç, sağlıklı toprağın; hayatın ve tabiatın sürdürülebilirliği açısından temel bir öge olduğuna dikkat çekti. Ataç, “Toprak sıhhati ziraî bir sorun olmanın yanı sıra ekosistemlerin devamlılığı, biyolojik çeşitliliğin korunması ve insan hayatı için de hayati bir kıymete sahiptir. TEMA Vakfı olarak iki toprak sevdalısı Kurucu Onursal Önderimiz, merhum Hayrettin Karaca ve merhum A. Nihat Gökyiğit’in çizdiği ‘sağlıklı toprak, sağlıklı yaşam’ prensibiyle kurulduğumuz günden bu yana, toprağın korunmasını bir etraf siyaseti değil, bir ömür siyaseti olarak görüyoruz. Doğuş Çay ile uzun yıllardır sürdürdüğümüz ‘Her Dem Toprak İçin’ projesi de bu anlayışımızın somut bir yansımasıdır. Bu projeyle bir sefer daha gördük ki, toprağı yanlışsız yollarla iyileştirdiğimizde yalnızca randıman artmıyor; tıpkı vakitte eser kalitesi yükseliyor, üretici destekleniyor ve tüketiciye daha sağlıklı eserler ulaşıyor. Sağlıklı bir toprağın sağladığı bütünsel faydalar, hem bugünün ihtiyaçlarını karşılamaya hem de yarının ömür hakkını garanti altına almaya hizmet ediyor. Bu proje, sağlıklı toprağın sürdürülebilir tarım için nasıl temel bir öge olduğunu göstermesi açısından son derece değerli bir örnek olmuştur. TEMA Vakfı olarak bu sürecin her evresinde yer almak ve uzun soluklu bu iş birliğiyle toprağı koruyarak üreticiyi desteklemek, bizim için hem büyük bir sorumluluk hem de büyük bir umut kaynağı” biçiminde konuştu.